Kök

ليل

Kur'an'da 92 yerde, 81 ayette geçer.

Önerilen okuma

Kur'an içi çıkarım

Kısaca

Akşam olunca sokak susar, evler perde çeker. Kur’an geceyi böyle bir örtü ve dinlenme vakti diye anlatır. Gündüzle durmadan yer değiştirir. Bu vakitte uyku, düşünme ve ibadet öne çıkar. Bazen de gizlice yola çıkmak ya da iş görmek için seçilir.

Türkçedeki izi

Leyla
Leyla, Arapça leyl gece kelimesinden gelir.

Tanıdık kelimelerle kıyas

  • bu kökileنهر(gündüz)

    Gece örtü ve sükûn getirir, gündüz aydınlık ve görünürlük. İkisi durmadan devreder, biri ötekini geçmez. Kısacası gece dinlenmeye çağırır, gündüz işe ve harekete.

    • 25:47Burada gece örtü ve dinlenme olarak anlatılır.
    • 36:40Burada gündüzün sırayı koruduğu, gecenin onu geçmediği söylenir.

  • bu kökileقمر(kamer, Kamer)

    Gece bir zaman dilimi, ay ise gök cismi. Ay, geceye ışık verir ama geceyi tanımlamaz. Kısacası gece vakittir, ay ışıktır.

    • 6:96Burada gece, dinlenme vakti olarak verilir.
    • 21:33Burada ay, gece ve gündüzle birlikte yaratılan gök cismi olarak geçer.

  • bu kökileولج(içine sokmak)

    Burada konu geçirme, iç içe sokma fiilidir. Gece bu fiille gündüze dâhil edilir ya da ondan çıkar. Kısacası geçirme harekettir, gece girip çıkan safhadır.

    • 78:10Burada gece, örtü gibi tasvir edilir.
    • 57:6Burada gece ve gündüzün birbirine sokulması anlatılır.

Müfessir diliyle

Ufku bürüyen karanlık kesit; örtü ve sükûn sağlayan, aydın evreyle dönüşümlü işleyen kozmik zaman dilimi.

Lafız çoğunlukla aydın safhayla karşılıklı geçiş, kuşatma ve çevrim içinde anılır (3:27; 22:61; 24:44; 36:37; 39:5; 57:6). Bu evreye ‘örtü’ ve ‘sükûn’ işlevi yüklenir; uyku, dinlenme ve tezekkür için ayrılan bir vakit olarak sunulur (6:96; 10:67; 25:47; 30:23; 39:9; 73:2; 73:6). Tekil kesit anlamında belirli sürelerin taahhüdü ve iniş zamanı gibi özel bağlamlarda da kullanılır (2:51; 7:142; 97:1-2).

Somuttan soyuta

Önce fizikî bir karanlık safha ve örtü olarak belirir (7:54; 25:47; 78:10), sonra gizleme/örtme mecazına genişler: yüzlerin karanlık parçayla bürünmesi (10:27) ve içine toplanan şeyler (84:17).

Kardeş köklerden farkı

  • نهرile farkı

    lyl karartıp örter ve sükûnu tesis ederken, nhr aydınlatır ve faaliyeti görünür kılar; iki safha birbirine girer ama öne geçmez (10:67; 25:47; 36:40).

  • قمرile farkı

    lyl bir zaman evresidir; qmr ise gök cismi ve hesap vasıtasıdır. qmr, lyl’e ışık kaynağı olarak eşlik eder fakat evreyi tanımlamaz (6:96; 21:33).

  • ولجile farkı

    wlj ‘içine sokma/geçirme’ fiilidir; lyl bu fiilin öznesi değil nesnesi/zeminidir: safhalar birbirine dâhil edilir (3:27; 22:61; 57:6).

Anlam alanları · 5

  1. Dönüşümlü kozmik safha

    Aydın safhayla karşılıklı giriş, bürüyüş ve devrin işleyişi vurgulanır.

  2. Örtme ve karartma

    Kuşatıp örten bir ‘libas’ ve karartma olarak tasvir edilir; mecazen yüzleri bürüme de içerir.

  3. Sükûn ve uyku vakti

    Dinlenme, uyku ve sakinleşme için tayin edilmiş bir dilimdir.

  4. İbadet ve tezekkür zarfı

    Kıyam, tesbih ve tilavet için yoğunlaşmış zaman; kalbe tesiri güçlüdür.

  5. Gizlilik ve hareketlilik

    Gizlenme, emniyetli/izli yolculuk ve iş görme için seçilen kesitler.

Güven: Güçlü · incelenen 60 ayetin 35'i açıklandı (%58) · toplam 81 ayetten dengeli örnek

Çok sayıda ayette tekrarlanan sabit temalar (örtme, sükûn, çevrim) ve zengin nazâir tutarlılık sağlar.

Açık soru: 17:12’de ‘âyetin silinmesi’ ifadesinin fizikî/mecazî payı yoruma açıktır.

Bu okuma Arapça metinden ve kökün geçtiği ayetlerden çıkarıldı; meal yalnızca yardımcı olarak kullanıldı. Ayete dayanmayan iddialar otomatik silindi. Ayetlere tıklayıp kendin tart.

Kur'an'daki izi

49 sûreye yayılıyor; mushaf sırasında ilk kez 2:51'de.

FâtihaNâs
Mekkî · 68Medenî · 13
isim · 89T · 3

Yoldaş kökler

Aynı ayetlerde bu kökle en sık birlikte geçenler. Bu bir istatistiktir, eş anlam iddiası değildir — farkı ders ortaya koyar.

Aldığı yüzler · 18

Aynı üç harf, bu kadar farklı kelime veriyor. Anlam ailesi burada görünür — sözlük anlamıdır, hüküm değildir.

ٱلَّيلِ30ٱلَّيلَ25وَٱلَّيلِ7بِٱلَّيلِ6ٱلَّيلُ4لَيلَةٗ3لَيلٗا3لَيلًا2لَيَالٖ2لَيلَةُ2لَيلَةَ1بِلَيلٖ1لَيَالِيَ1وَبِٱلَّيلِ1لَيلَةٖ1لَيلَهَا1وَلَيَالٍ1لَيلَةِ1

Geçtiği ayetler · ilk 30

  1. 2:51Hani bir zamanlar Musa'ya kırk gecelik vaad verdik de sonra siz onun arkasından buzağıyı put edindiniz ve o halinizle zalimler idinizلَيلَةٗ
  2. 2:164Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde, insanlara yarar şeylerle denizde akıp giden gemide, Allah'ın yukarıdan bir su indirip de onunla yeri ölümünden sonra diriltmesinde, diriltip de üzerinde deprenen hayvanları yaymasında, rüzgarları değiştirmesinde, gök ile yer arasında emre hazır olan bulutta şüphesiz akıllı olan bir topluluk için elbette Allah'ın birliğine deliller vardırٱلَّيلِ
  3. 2:187Oruç gecesi kadınlarınıza yaklaşmanız, size helâl kılındı. Onlar, sizin için bir örtü, siz de onlar için bir örtü durumundasınız. Allah, nefsinize güvenemeyeceğinizi bildiği için müracaatınızı kabul buyurdu ve sizi bağışladı. Şimdi onlara yaklaşın ve Allah'ın sizler için yazdığını isteyin. Ta fecrin beyaz ipliği siyah iplikden size seçilinceye kadar yiyin, için. Sonra da ertesi geceye kadar orucu tam tutun. Bununla beraber siz mescitlerde îtikaf halinde iken onlara yaklaşmayın. Bunlar, Allah'ınsınırlarıdır, sakın onlara yaklaşmayın. Allah, âyetlerini insanlara böyle açıklıyor ki sakınıp korunsunlarلَيلَةَ
  4. 2:274Mallarını gece ve gündüz, gizlice ve açıkça infak edenler yok mu, işte onların Rableri katında ecir ve mükafatları vardır. Ve onlara herhangi bir korku yoktur, onlar hiçbir zaman mahzun da olmazlarبِٱلَّيلِ
  5. 3:27Geceyi gündüzün içine sokarsın, gündüzü gecenin içine sokarsın; ölüden diri çıkarırsın, diriden ölü çıkarırsın. Dilediğine de hesapsız rızık verirsinٱلَّيلَ
  6. 3:113Hepsi bir değildirler. Kitap ehli içinde doğruluk üzere bulunan bir ümmet (topluluk) vardır ki, gecenin saatlerinde onlar secdeye kapanarak Allah'ın âyetlerini okurlarٱلَّيلِ
  7. 3:190Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelip gidişinde selim akıl sahipleri için gerçekten açık, ibretli deliller vardırٱلَّيلِ
  8. 6:13Gecede, gündüzde barınan her şey O'nundur. O, işitendir, bilendirٱلَّيلِ
  9. 6:60Sizi geceleyin ölü gibi uyutan, gündüzün ne yaptıklarınızı bilen, sonra ölüm ânı gelinceye kadar gündüzleri sizi uyandırıp kaldıran O'dur. Sonunda da dönüşünüz ancak O'nadır. Sonra bütün yaptıklarınızı size O haber verecektirبِٱلَّيلِ
  10. 6:76Üzerine gece bastırınca, bir yıldız gördü: "Rabb'im budur" dedi. Yıldız batınca da: " Ben batanları sevmem" dediٱلَّيلُ
  11. 6:96Karanlığı yarıp tanyerini ağartan O'dur. Geceyi, dinlenmek için; Güneş'i, Ay'ı (vakitlerinizi) hesaplamak için yaratmıştır. İşte bu, her şeye galip gelen ve her şeyi bilen Allah'ın takdiridirٱلَّيلَ
  12. 7:54Şüphesiz Rabbiniz Allah, gökleri ve yeri altı günde yarattı, sonra Arş üzerine hükümran oldu. O, geceyi durmadan onu kovalayan gündüze bürüyüp örter; güneş, ay ve yıldızlar emrine âmâdedir. İyi biliniz ki yaratma ve emir O'nundur. Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedirٱلَّيلَ
  13. 7:142Ve Musa'ya otuz geceye vaat verdik ve süreye bir on gece daha ekledik ve böylece Rabbinin mikatı (tayin ettiği vakit) tam kırk gece oldu. Musa, kardeşi Harun'a şöyle dedi: Kavmim içinde benim yerime geç, ıslaha çalış ve bozguncuların yolundan gitmeلَيلَةٗ
  14. 10:6Elbette gece ile gündüzün birbiri ardınca değişip durmasında ve Allah'ın göklerde ve yerde yarattıklarında sakınan bir kavim için bir çok delil vardırٱلَّيلِ
  15. 10:24Dünya hayatının misali şöyledir: Gökten indirdiğimiz su ile, insanların ve hayvanların yediği bitkiler birbirine karışmıştır. Nihayet yeryüzü süslerini takınıp süslendiği ve sahipleri kendilerini ona gücü yeter sandıkları bir sırada, geceleyin veya gündüzün, ona emrimiz gelivermiştir, ansızın ona öyle bir tırpan atıvermişiz de sanki bir gün önce orada hiçbir şenlik yokmuş gibi oluvermiştir. Düşünen bir kavim için âyetlerimizi işte böyle açıklarızلَيلًا
  16. 10:27Kötülük kazanmış olanlara gelince, kötülüğün cezası, misli kadardır. Ve onları bir aşağılık ve eziklik kaplar. Onlar için Allah'dan başka hiçbir kurtarıcı yoktur. Yüzleri karanlık gecelerden bir parçaya bürünmüş gibidir. İşte onlar cehennem ehlidir. Orada ebedî kalacaklardırٱلَّيلِ
  17. 10:67O, öyle bir Allah'dır ki, içinde dinlenesiniz diye sizin için geceyi, göresiniz diye de gündüzü yaptı. Elbette bunda söz dinleyecek olan bir kavim için âyetler (ibretler) vardırٱلَّيلَ
  18. 11:81Melekler dediler: "Ey Lut! Şundan emin ol ki, biz Rabbinin elçileriyiz. Onlar sana asla zarar veremezler. Sen, gecenin bir kısmı olunca ailenle birlikte hemen buradan çık git. İçinizden hiç kimse geri kalmasın, eşin başka. Çünkü ona da onlara gelecek olan musibet gelecektir. Haberin olsun, helâk zamanları sabah vaktidir. Zaten sabah yakın değil miٱلَّيلِ
  19. 11:114Gündüzün her iki tarafında ve gecenin saçaklarında (gündüze yakın olan saatlerinde) namaz kıl! Muhakkak ki, iyilik kötülükleri giderir. Bu ise, düşünebilenlere bir öğüttürٱلَّيلِ
  20. 13:3Yeryüzünü enine boyuna yayıp döşeyen, onda oturaklı dağlar ve ırmaklar meydana getiren ve yeryüzünde meyvelerin hepsinden iki çift yapan O'dur. Sürekli olarak gece ile gündüzü birbirine dolamaktadır. Düşünecek olan bir kavim için bunda muhakkak ki, ibretler vardırٱلَّيلَ
  21. 13:10Sizden sözü gizleyenle açığa vuran, gece gizlenenle gündüz açığa çıkan, O'nun açısından eşittir (hepsini görür ve bilir)بِٱلَّيلِ
  22. 14:33Sürekli olarak yörüngelerinde hareket eden ay ve güneşi, geceyi ve gündüzü sizin emrinize verdiٱلَّيلَ
  23. 15:65Gecenin bir bölümünde aileni yola çıkar, sen de arkalarından yürü ve sizden kimse ardına bakmasın; istenen yere gidinٱلَّيلِ
  24. 16:12Geceyi, gündüzü, güneşi ve ayı sizin hizmetinize O verdi. Bütün yıldızlar da O'nun emrine boyun eğmişlerdir. Şüphesiz ki bunda aklını kullanan bir toplum için ibretler vardırٱلَّيلَ
  25. 17:1Kulu Muhammed'i geceleyin, Mescidi Haram'dan kendisine bazı âyetlerimizi göstermek için, etrafını mübarek kıldığımız Mescidi Aksâ'ya götüren Allah, her türlü noksan sıfatlardan münezzehtir. Şüphesiz ki her şeyi hakkıyla işiten, hakkıyla gören O'durلَيلٗا
  26. 17:12Biz geceyi ve gündüzü varlığımıza delalet eden birer delil kıldık. Sonra Rabbinizden bir lütuf aramanız, yılların sayısını ve hesabını bilmeniz için gecenin karanlığını silip (yerine) eşyayı aydınlatan gündüzün aydınlığını getirdik. İşte biz her şeyi uzun uzadıya anlattıkٱلَّيلَ
  27. 17:78Güneşin batıya kaymasından, gecenin karanlığına kadar (belirli vakitlerde) gereği üzere namazı kıl, bir de sabah namazını kıl. Çünkü sabah namazında, gece ve gündüz melekleri hazır bulunurٱلَّيلِ
  28. 17:79Gecenin bir kısmında da sadece sana mahsus bir nafile olmak üzere uykudan kalk, Kur'ân ile teheccüd namazı kıl, Rabbinin seni bir makamı mahmuda (şefaat makamına) göndermesi kesindirٱلَّيلِ
  29. 19:10Zekeriyya şöyle dedi: "Rabbim! Bana alâmet ver." Allah: "Senin alâmetin, sapasağlam olduğun halde, üç gün, üç gece insanlarla konuşamaz hale gelmendir." buyurduلَيَالٖ
  30. 20:130O halde, dediklerine sabret; güneşin doğmasından önce ve batmasından önce Rabbini hamd ile tesbih et. Gecenin bir kısım vakitlerinde ve gündüzün etrafında da tesbih et ki hoşnudluğa eresinٱلَّيلِ

Bu kök 81 ayette geçiyor; ilk 30 tanesi gösteriliyor.

Kök ve kelime çözümlemesi Quranic Arabic Corpus'tan (GNU GPL). NÛR burada anlam yorumu yapmaz.