Kök

طوع

Kur'an'da 129 yerde, 118 ayette geçer.

Önerilen okuma

Kur'an içi çıkarım

Kısaca

Öğretmen ödev verir. Kimisi “baş üstüne” der, kimisi “gücüm yetmez” der. Kur’an’da bu kök hem gönüllü uyma, hem de yapabilme gücünü anlatır. Yani önce imkân var mı, sonra isteyerek yönelme var; kimi yerde de evrenin ister istemez düzene uyması anlatılır (3:83).

Türkçedeki izi

itaat
Arapçadaki ta‘a kökünden; uyma, boyun eğme demek.
itaatkâr
İtaat eden, söyleneni kolayca yapan kişi demek.

Müfessir diliyle

Bir buyruğa yahut işe direnci bırakıp ona elverişli hâle gelme; gönüllü yönelme veya buna imkân bulma.

Kök, ‘طوعًا/كرهًا’ karşıtlığında cebre karşı serbestçe yönelmeyi gösterir (3:83; 13:15). IV babda bir söze/emeğe kolayca yönelip onu yerine getirme öne çıkar (3:32; 24:54), X babda ise fiili gerçekleştirecek kudret ve imkânın bulunması (3:97; 8:60; 11:20). V bab gönüllü artırımı (2:158; 2:184; 9:79), II bab ise bir işi içte kolaylaştırıp meylettirmeyi ifade eder (5:30).

Somuttan soyuta

Önce fiilin yapılabilirliği ve imkânı (2:273; 36:50; 55:33), oradan iradeye yumuşakça eğilme ve yönelme (3:32; 24:51), en geniş halkada ise kâinatın serbest/cebri yönelişi (3:83; 13:15).

Anlam alanları · 5

  1. Gönüllü eğiliş (serbest yöneliş) ↔ cebir

    Bir iradeye veya hakikate kendi isteğiyle yumuşakça yönelme; bunun zıddı zorlanmadır.

  2. Otoritenin sözüne yönelme ve sözü geçer olma

    Yetkili sözün kabul edilmesi; elçinin sözüne kulak verilip gereğinin yapılması.

  3. Yanlış odaklara yönelişten sakındırma

    Hak olmayan kişilere/çoğunluğa yumuşakça yönelip onların peşine takılmanın reddi.

  4. Gücü yetme ve imkân bulma (yapabilme)

    Bir işi gerçekleştirecek kudret, yol ve araçlara sahip olma; fiilen mümkün kılma.

  5. Gönüllü artı iş ve içsel meyil

    Zorunlu olmayan iyilikleri kendi rızasıyla üstlenme; bazen de içsel eğilimin işi kolaylaştırması.

Biçimlerin kullanımı

أَطَاعَ
Yetkili bir söze/emre direnç göstermeyip ona yönelip gereğini yapmak.
ٱسْتَطَاعَ
Bir fiili gerçekleştirecek kudret, araç ve imkâna sahip olmak; yapabilmek.
طَوْع
Cebirsiz, kolay ve isteyerek yöneliş hali.
طَاعَة
Uygunluk beyanı veya yöneliş; bazen sadece dilde kalan beyan.
تَطَوَّعَ
Zorunlu olmayan bir iyiliği, kendi isteğiyle üstlenmek.
طَوَّعَتْ
Bir işi içte kolaylaştırıp ona meyli artırmak; yapılmasını elverişli kılmak.

Güven: Güçlü · incelenen 64 ayetin 42'i açıklandı (%66) · toplam 118 ayetten dengeli örnek

Kökün tüm bab ve isimlerinde ‘kolayca yönelme/uygun hâle gelme’ ekseni tutarlı biçimde görünür ve çok sayıda ayetle desteklenir.

Açık soru: Kökteki ‘kolaylık/uygunluk’ nüansının fizikî yumuşaklıktan mı yoksa sadece eylem-elverişliliğinden mi türediği ayetlerden tek başına kesinleşmez.

Bu okuma Arapça metinden ve kökün geçtiği ayetlerden çıkarıldı; meal yalnızca yardımcı olarak kullanıldı. Ayete dayanmayan iddialar otomatik silindi. Ayetlere tıklayıp kendin tart.

Kur'an'daki izi

40 sûreye yayılıyor; mushaf sırasında ilk kez 2:158'de.

FâtihaNâs
Mekkî · 54Medenî · 64
fiil · 119isim · 9sıfat · 1

Yoldaş kökler

Aynı ayetlerde bu kökle en sık birlikte geçenler. Bu bir istatistiktir, eş anlam iddiası değildir — farkı ders ortaya koyar.

Aldığı yüzler · 51

Aynı üç harf, bu kadar farklı kelime veriyor. Anlam ailesi burada görünür — sözlük anlamıdır, hüküm değildir.

يَستَطِيعُونَ15وَأَطِيعُواْ13وَأَطِيعُونِ11وَأَطَعنَا6يُطِعِ6أَطِيعُواْ5ٱستَطَعتُم5ٱستَطَٰعُواْ4تُطِيعُواْ4تُطِع4تَستَطِيعَ4تُطِعِ4طَاعَةٞ3تَطَوَّعَ2يَستَطِيعُ2طَوعٗا2يَستَطِع2ٱستَطَعتَ2طَوعًا2أَطَعنَا2ٱستَطَاعَ1أَطَاعُونَا1أَطَعنَكُم1لِيُطَاعَ1أَطَاعَ1تَستَطِيعُوٓاْ1فَطَوَّعَت1أَطَعتُمُوهُم1ٱستَطَعنَا1وَيُطِيعُونَ1ٱلمُطَّوِّعِينَ1ٱستَطَعتُ1تَستَطِع1تَسطِع1ٱسطَٰعُوٓاْ1وَأَطِيعُوٓاْ1أَطَعتُم1تُطِيعُوهُ1تَستَطِيعُونَ1تُطِيعُوٓاْ1

Geçtiği ayetler · ilk 30

  1. 2:158Gerçekten Safâ ile Merve Allah'ın alâmetlerindendir. Onun için her kim hac veya umre niyetiyle Kâ'be'yi ziyaret ederse, bunları tavaf etmesinde ona bir günah yoktur. Her kim de gönlünden koparak bir hayır işlerse, şüphesiz Allah iyiliğin karşılığını verir, o her şeyi bilirتَطَوَّعَ
  2. 2:184(Size farz kılınan oruç), sayılı günlerdedir. İçinizden hasta olan veya yolculukta bulunan ise, diğer günlerde, tutamadığı günler sayısınca tutar. Ona dayanıp kalacaklar üzerine de bir yoksulu doyuracak kadar fidye gerekir. Her kim de hayrına fidyeyi artırırsa, hakkında daha hayırlıdır. Bununla beraber, eğer bilirseniz, oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdırتَطَوَّعَ
  3. 2:217Ey Muhammed! Sana haram aydan ve o ayda savaşmaktan soruyorlar. De ki: O ayda savaşmak, büyük bir günahtır. Bununla beraber Allah yolundan alıkoymak, O'nu inkar etmek, insanları, Mescidi Haram'dan menetmek ve halkını oradan çıkarmak, Allah yanında daha büyük bir günahtır ve fitne, öldürmekten daha büyük bir vebaldir. Onlar, güçleri yeterse, sizi dininizden döndürmek için sizinle savaşmaktan hiçbir zaman geri durmazlar. Sizden de her kim, dininden döner ve kâfir olarak can verirse artık onların bütün amelleri, dünyada ve ahirette boşa gitmiştir. İşte onlar, cehennemliklerdir. Onlar orada ebedi olarak kalacaklardırٱستَطَٰعُواْ
  4. 2:273Sadakalarınızı, kendilerini Allah yoluna adamış olan fakirlere veriniz. Onlar yeryüzünde gezip dolaşmaya güç yetiremezler. Utangaç olduklarından dolayı, bilmeyenler, onları zengin sanırlar. Oysa sen onları yüzlerinden tanırsın. Yüzsüzlük yapıp kimseden birşey de isteyemezler. Ne türden bir iyilik yaparsanız, şüphe yok ki, Allah onu bilirيَستَطِيعُونَ
  5. 2:282Ey iman edenler! Belli bir vade ile karşılıklı borç alış verişinde bulunduğunuz vakit onu yazın. Hem aranızda doğruluğuyla tanınmış yazı bilen biri yazsın. Yazı bilen biri, Allah'ın, kendisine öğrettiği gibi yazmaktan kaçınmasın da yazsın. Bir de hak kendi üzerinde olan adam söyleyip yazdırsın ve herbiri yazarken Rabbi olan Allah'dan korksun da haktan birşey eksiltmesin. Şayet borçlu bir bunak veya küçük bir çocuk veya söyleyip yazdıramıyacak durumda biri ise velisi doğrusunu söyleyip yazdırsın. Erkeklerinizden hazırda olan iki kişiyi şahit de yapın. Şayet iki tane erkek hazırda yoksa, o zaman doğruluğuna güvendiğiniz şahitlerden bir erkekle iki kadın ki, birisi unutunca, öbürü hatırlatsın, şahitler de çağırıldıklarında kaçınmasınlar; siz yazanlar da az olmuş, çok olmuş, onu vadesine kadar yazmaktan usanmayın. Bu, Allah katında adalete daha uygun olduğu gibi; hem şahitlik için daha sağlam, hem şüpheye düşmemeniz için daha elverişlidir. Meğer ki, aranızda hemen devredeceğiniz bir ticaret olsun, o zaman bunu yazmamanızda sizin için bir sakınca yoktur. Alım satım yaptığınız vakit de yine şahit tutun. Ayrıca ne yazan, ne de şahitlik eden bir zarar görmesin. Eğer onlara zarar verirseniz, o işte mutlaka size dokunacak bir günah olur. Üstelik Allah'dan korkun. Allah size ayrıntılarıyla öğretiyor ve Allah her şeyi bilirيَستَطِيعُ
  6. 2:285Peygamber, Rabbi'nden kendisine ne indirildiyse ona iman etti. Müminlerin de hepsi Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman ettiler. "Biz Allah'ın peygamberleri arasında ayırım yapmayız, duyduk ve itaat ettik. Ey Rabbimiz, bağışlamanı dileriz, dönüş ancak sanadır." dedilerوَأَطَعنَا
  7. 3:32De ki, Allah'a ve Peygamber'e itaat edin! Eğer aksine giderlerse, şüphe yok ki Allah kâfirleri sevmezأَطِيعُواْ
  8. 3:50Önümdeki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak ve size haram kılınan bazı şeyleri helal kılmak için (geldim) ve Rabbiniz tarafından size bir mucize getirdim. Artık Allah'tan korkun da bana uyunوَأَطِيعُونِ
  9. 3:83Onlar, Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar? Halbuki göklerde ve yerde ne varsa hepsi, ister istemez O'na boyun eğmiştir ve O'na döndürülüp götürüleceklerdirطَوعٗا
  10. 3:97Onda apaçık deliller, İbrahim'in makamı vardır. Oraya giren güvene erer. Ona bir yol bulabilenlerin Beyt'i haccetmesi Allah'ın insanlar üzerinde bir hakkıdır. Kim inkâr ederse, şüphesiz Allah bütün âlemlerden müstağni (kimseye muhtaç değil, her şey ona muhtaç)dirٱستَطَاعَ
  11. 3:100Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden herhangi bir gruba uyarsanız, imanınızdan sonra sizi döndürüp kâfir yaparlarتُطِيعُواْ
  12. 3:132Allah ve Peygambere itaat edin ki, size de merhamet edilsinوَأَطِيعُواْ
  13. 3:149Ey iman edenler! Siz eğer kâfir olanlara uyarsanız, sizi topuklarınız üstünde gerisin geriye çevirirler. O zaman büsbütün kaybedersinizتُطِيعُواْ
  14. 3:168Kendileri oturup kaldıkları halde kardeşleri için: "Eğer bize uysalardı öldürülmezlerdi" dediler. Onlara de ki: "Eğer iddianızda doğru iseniz, kendinizden ölümü uzaklaştırınızأَطَاعُونَا
  15. 4:13İşte bütün bu hükümler, Allah'ın koyduğu hükümler ve çizdiği sınırlardır. Kim Allah'a ve Peygamberine itâat ederse Allah onu altlarından ırmaklar akan cennetlere koyar. Onlar, orada ebedî olarak kalacaklardır. İşte büyük kurtuluş budurيُطِعِ
  16. 4:25Sizden her kim hür mümin kadınları nikah edecek bir zenginliğe gücü yetmiyorsa, ona da ellerinizin altındaki mümin cariyelerinizden efendilerinin rızası ile nikahlamak var. Allah sizin imanınızı daha iyi bilir. Siz birbirinizdensiniz. O halde sahiplerinin izni ile ve mehirlerini örfe göre vermek suretiyle cariyelerden iffetli olan, zina etmeyen, dost da edinmeyenlerle evlenin. Evlendikten sonra bir fuhuş yaparlarsa, o vakit hür kadınlar hakkında gerekli bulunan cezanın yarısı kendilerine lazım gelir. Bu hükümler, içinizden günah işlemekten korkanlaradır. Sabretmeniz ise, sizin için daha hayırlıdır. Allah Gafûrdur, Rahimdir (çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir)يَستَطِع
  17. 4:34Erkekler, kadın üzerine idareci ve hakimdirler. Çünkü Allah birini (cihad, imamet, miras gibi işlerde) diğerinden üstün yaratmıştır. Bir de erkekler mallarından (aile fertlerine) harcamaktadırlar. İyi kadınlar, itaatkar olanlar ve Allah'ın korunmasını emrettiği şeyleri kocalarının bulunmadığı zamanlarda da koruyanlardır. Fenalık ve geçimsizliklerinden korktuğunuz kadınlara gelince: Önce kendilerine öğüt verin, yataklarından ayrılın. Bunlar da fayda vermezse dövün. Eğer size itaat ederlerse kendilerini incitmeye başka bir bahane aramayın. Çünkü Allah çok yücedir, çok büyüktürأَطَعنَكُم
  18. 4:46Yahudilerden bir kısmı, (Allah'ın kitabındaki) kelimeleri esas mânâsından kaydırıp; dillerini eğerek ve dine saldırarak, "Sözünü işittik, emirlerine isyan ettik, dinle, dinlemez olası ve râinâ (bizi gözet)" diyorlar. Halbuki onlar, "İşittik ve itaatettik; dinle ve bize de bak" deselerdi bu, kendileri için daha hayırlı ve daha doğru olurdu. Fakat Allah, küfürleri yüzünden kendilerini lanetlemiştir. Artık onlar, pek azı müstesna, iman etmezlerوَأَطَعنَا
  19. 4:59Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Peygambere de itaat edin ve sizden olan emir sahibine de itaat edin. Eğer herhangi bir şeyde anlaşmazlığa düşerseniz; Allah'a ve ahiret gününe gerçekten inanıyorsanız, onu Allah ve Resulüne arz edin. Bu, daha iyidir ve sonuç bakımından da daha güzeldirأَطِيعُواْ
  20. 4:64Biz hangi peygamberi gönderdikse, sırf Allah'ın izni ile itaat edilmek üzere gönderdik. Eğer onlar kendilerine zulmettikleri zaman sana gelseler de Allah'tan günahlarının bağışlanmasını dileselerdi ve Resul de onların bağışlanmasını dileseydi, elbette Allah'ı affedici, merhametli bulurlardıلِيُطَاعَ
  21. 4:69Kim Allah'a ve Peygambere itaat ederse işte onlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerle, sıddıklarla, şehidlerle, iyilerle birliktedir. Bunlar ne güzel arkadaştırيُطِعِ
  22. 4:80Kim peygambere itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur. Kim de yüz çevirirse, biz seni onlara bekçi olarak göndermedikيُطِعِ
  23. 4:81Sana "Peki" derler, fakat senin yanından çıktıklarında, içlerinden birtakımı, geceleyin (gündüz) söylemiş olduklarının tersini kurarlar. Allah onların geceleyin tasarladıklarını yazıyor. Sen onlara aldırma. Allah'a güven. Vekil olarak Allah yeterطَاعَةٞ
  24. 4:98Ancak gerçekten aciz ve zayıf olan, çaresiz kalan ve hicret etmeye yol bulamayan erkekler, kadınlar ve çocuklar hariçيَستَطِيعُونَ
  25. 4:129Kadınlarınız arasında her yönden adaletli davranmaya ne kadar uğraşsanız buna güç yetiremezsiniz. Bari birisine tamamen kapılıp da diğerini askıya alınmış gibi bırakmayın. Eğer arayı düzeltir ve haksızlıktan korunursanız, şüphesiz Allah çok bağışlayıcı ve esirgeyicidirتَستَطِيعُوٓاْ
  26. 5:7Allah'ın, üzerinizdeki nimetini ve "İşittik, itaat ettik" dediğinizde sizden aldığı ve kendisiyle sizi bağladığı ahdini hatırlayın. Allah'tan korkun, çünkü Allah göğüslerin özünü çok iyi bilirوَأَطَعنَا
  27. 5:30Bunun üzerine kurbanı kabul edilmeyenin nefsi kendisini, kardeşini öldürmeye teşvik etti ve onu öldürdü. Böylece zarara uğrayanlardan olduفَطَوَّعَت
  28. 5:92Allah'a itaat edin, Peygamber'e de itaat edin. Kötülüklerden sakının. Eğer yüz çevirirseniz, biliniz ki, Peygamber'imize düşen sadece apaçık tebliğdirوَأَطِيعُواْ
  29. 5:112Havariler: " Ey Meryemoğlu İsa, Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?" dediler. İsa da: "İnanıyorsanız Allah'tan korkun" dediيَستَطِيعُ
  30. 6:35Eğer onların yüz çevirmesi sana ağır geldiyse, haydi gücün yetiyorsa yerin içine (inebileceğin) bir delik, ya da göğe (çıkabileceğin) bir merdiven ara ki onlara bir mucize getiresin! Allah dileseydi, elbette onları hidayet üzerinde toplardı. O halde cahillerden olmaٱستَطَعتَ

Bu kök 118 ayette geçiyor; ilk 30 tanesi gösteriliyor.

Kök ve kelime çözümlemesi Quranic Arabic Corpus'tan (GNU GPL). NÛR burada anlam yorumu yapmaz.